«Тамғалы ҡарағай» яҙмышы

Викидәреслек проектынан
Перейти к навигации Перейти к поиску

1995 йылдың апрель айы ине. Сәйер генә төш күреп уяндым. Күк йөҙө зәп-зәңгәр, бер болот әҫәре лә күренмәй, шундай салт аяҙ, матур көн инде. Һәҙиә инәйемдәр тапҡырында, Аратауҙың итәгендә, бәрхәттәй йәшел үлән өҫтөндә, уҡытыусым Ирек Хамматович Сәғитов, уртала - мин, Исмәғил ағай Ғәбитов баҫып торабыҙ.

Ҡаршыла мөһабәт Таҡыясусаҡ тауы, бормаланып-бормаланып Нөгөш йылғаһы ағып ята. Ирек Хамматович, Таҡыясусаҡ тауына текләп ҡарапторҙо ла, миңә: - Сәғүрә (был минең мулла ҡушҡан исемем), һин ошо Таҡыясусаҡ тауы артында онотолоп ҡалған бер әйберҙе табып килтерергә тейешһең, - тине. Минең төпкө аңымда иҫке яулыҡҡа төрөлгән ниндәйҙер бик боронғо әйбер юлдың ситендәрәк, ағас төбөндә ятҡан һымаҡ булып урын алды.

Эсемдән генә Таҡыясусаҡҡа менергә, артына төшә биреп, ағас төбөндә ятҡан ул әйберҙе табырға кәрәк, булдыра алырмынмы икән, тип уйлап торам. Уянып киткәс, был ике ҙур шәхес тиккә генә төшкә кермәйҙер, моғайын, Беренсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегат итеп һайларҙар әле, тип төшөмдө эсемдән генә юрап та ҡуйҙым.

Ысынлап та, юрағаным юш килде. Учалы халҡына ҙур рәхмәтлемен: Беренсе һәм Икенсе бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙарында делегат булып ҡатнашырға тура килде. Ирек Хамматович менән осрашып һөйләшергә яҙманы, ә бер көн уның үлем хәбәрен ишеттем.

Теге күргән төшөм иҫкә төштө. “Был яулыҡҡа төрөлгән иҫке әйбер нимәне аңлата икән? Ирек Хамматович миңә нимә әйтергә теләгән?” - тигән уйҙар башымдан йүгереп үтте. Ул саҡта Учалы ҡалаһының унынсы мәктәбендә эшләй инем.

“Туған телебеҙ онотолоп бара”, - тип әйтергә теләнеме икән уҡытыусым тип, күп кенә башҡорт кластары астым. Ҡыҫҡаһы, ниндәй генә эштәр башҡарһам да, Ирек Хамматович ошоларҙы эшләргә ҡуштымы икән, тип уйлай торғайным.

Уҡытыусымдың олатаһы Сәғитов Әбделҡәйүм Сәғит улы, атаһы Сәғитов Хаммат Әбделҡәйүм улы ауылыбыҙҙың арҙаҡлы шәхестәре, уҡымышлы кешеләре булғандар, репрессия уларҙы һәләк иткән. Ирек Хамматович әллә үҙенең атаһы менән олатаһын эҙләргә кәрәк тип әйттеме икән, тип, архивтарға хат яҙып, ауылыбыҙҙың репрессияға эләккән кешеләрен эҙләй башланым. Әллә ниндәй ҙур уңыштарға өлгәшә алдым тип әйтә алмайым. Мин “Сәғитов Ҡәйүм” тип эҙләгәнмен, уның исеме Әбделҡәйүм булған икән.

Хәлитов Әнүәр мулла тураһында ғына мәғлүмәт таба алдым. Шулай ҙа тыуған яғыма ҡайтҡан һайын, ололарҙан һорашып, күренекле ауылдаштарым тураһында материалдар йыйырға тырыштым. Нисәмә йылдар инде төпкө аңымдағы иҫке генә яулыҡҡа төрөлгән боронғо әйбер тынғы бирмәй, күңелемде өйкәп тик торҙо.

Ә бер көндө ҡайҙан ғына ла, нисек кенә итеп табайым икән ул әйберҙе, бөтөнләйгә тыуған ауылыма ҡайта ла алмайым бит, тип уйланып ултыра инем, күҙҙәремдән йәштәр атылып килеп сыҡты. Шунан Байназар мәктәбендә эшләгән өс туған һеңлем, Әбделҡәйүм олатайҙың ейәнсәре Ҡотлобаева Көнһылыуға шылтыраттым: - Көнһылыу, иҫке ҡағыҙҙар араһын ҡара әле. Һеҙҙең өйҙә улар күп ине бит, шулар араһында бер нәмә лә булмаҫҡа мөмкин түгел, - тинем.

Бер-ике көн үткәс, Көнһылыу телефондан шундай тулҡынланған тауыш менән: - Апай, Ирек ағайым һинең төшөңә кермәнеме? – тип һораны.

- К е р ҙ е , н и н д ә й ҙ е р з а д а н и е тураһында һөйләне, - тинем.

- Ҡәйүм олатайымдың 1923 йылда ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған ҡулъяҙмаларын, Ирек ағайымдың көндәлеген табып алдым, - тине. И р е к Х а м м а т о в и ч т ы ң ә с ә һ е Ғәйшә инәй үлгәс, Һәҙиә инәйем бөтә иҫке ҡағыҙҙарҙы өйөнә алып ҡайтҡан булған. Һәҙиә инәйем вафат булғас, ҡағыҙҙар Көнһылыуға килеп эләккән. Көнһылыу менән икәүләп ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған ҡулъяҙмаларҙы Өфөгә ебәреп, кириллицаға әйләндертеп алдыҡ.

Ҡулъяҙма олатайҙың солоҡ ҡарағайҙарының хисап дәфтәре булып сыҡты. Ҡәйүм олатайҙың яҙмаларын уҡып, хайран ҡалдым. Беҙ йәшәгән төбәк борон-борондан мөғжизәле солоҡ ҡарағайҙар иле булған икән! Ә был хисап дәфтәрендә әллә күпме солоҡсоноң исеме һанап кителгән.

Мәҡәләмдә олатайҙың ике дәфтәрҙәге ҡ у л ъ я ҙ м а л а р ы н б е р л ә ш т е р е п бирәм. Яҙмаларҙы уҡығандан һуң, яҡташтарым ата-бабаларын иҫтәренә төшөрөрҙәр, шәжәрәләрен тағы ла бер тапҡыр барлап сығып, тарих төпкөлөнә сумырҙар.

Ә. Шәриповтың “Солоҡсолар тураһында китап яҙайыҡ” тигән мәҡәләһен уҡығайным, бәлки, был ҡулъяҙмалар яҡташтарыма солоҡсоларҙың исемлектәрен тергеҙергә бер ни тиклем ярҙам итер. Шул заманда йәшәгән дин әһелдәренең дә исемдәре телгә алынған.

Иҫ китерлек: борон ағастарға ниндәй һаҡсыл ҡараш булған! Һәр солоҡ ағасының үҫеп ултырған урыны, ер-һыу атамалары, башлап юнған хужаһы, ҡиәфәте, ниндәй ваҡиға, йола менән бәйле кемдән алынғанлығы тасуирлап яҙылған. Һәр бер ағас паспортлаштырылған тиһәң дә, хата булмаҫ.

Бөгөнгө көндә телгә алынған ер-һыу атамаларының ҡулланылыштан төшөп ҡалғандары ла, әҙ генә өндәре үҙгәртелеп, икенсе төрлөрәк итеп әйтелгәндәре лә барҙыр. Күпме кеше ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгән! Ниндәй егәрле , таһыллы, сос булған ата-бабаларыбыҙ! Өй артында ҡорто барҙың өй эсендә ҡото бар икәнен яҡшы белгәндәр шул улар! Һәр береһенең әллә күпме солоғо булғандыр әле.

Ҡәйүм олатайҙың үҙенеке генә лә йөҙҙән ашыу бит. Тормош бер ваҡытта ла еңел булмаған, ләкин бер кем дә бәхет эҙләп ситкә сығып китмәгән. Ата-бабаларыбыҙ үҙ ерҙәребеҙгә хужа булып, тәбиғәтебеҙ биргән байлыҡтарҙы исрафламай, һаҡсыл файҙаланып кәсеп иткәндәр, донъя көткәндәр, ғаиләләрен аҫрағандар.

Солоҡсолоҡ – ысын ирҙәр шөғөлөул. Тыуған яғым Бөрйәндә иң күркәм, ил көҙгөһө ирҙәрҙе ҡарағайға оҡшаталар. Бөтә яҡтан да килгән ирҙәре “тамғалы ҡарағай кеүек бит, башҡаларҙан айырылып тора” тип ебәрәләр.

Элек балды күп биргән ҡайһы бер ҡарағайҙарҙы ирҙәр исеме менән атап йөрөткәндәр. Атайымдың Сусҡаморондағы ҡарағайы - Көнәш, Өммөгөлсөм өләсәйемдең атаһы Ғәбитов Мөхәмәтғәле олатайымдың - Ишшар, Ялан айырында Ишмөхәмәтов Аллабирҙе олатайымдың Зәйнекәй исемле ҡарағайҙары булғанын беләм.

Ғаиләлә баш бала булғанлыҡтан, ҡустыларым үҫеп еткәнсе, атайым мине солоҡ ябырға, көҙ булһа, солоҡтан бал алырға үҙе менән йөрөтә тороғайны. Бейек, йыуан ҡарағайҙарға атайымдың “ыңҡ” та итмәй, һеләүһен һымаҡ етеҙ генә итеп менеп киткәнен иҫем китеп ҡарап торор инем.

Уның: - И-и-и, ҡыҙым, һин боронғоҡарағайҙарҙы күрһәң, данлыҡлы икешәр, өсәр кейәлеләре лә була торғайны, - тип һөйләгәне хәтерҙә. Ҡарағай, имән, ҡарағас ағастары б о р о н - б о р о н д а н ныҡлыларҙан һаналғандар. Өйҙөң нигеҙен имәндән, ҡарағастан ҡорғандар, ҡарағайҙан йорт төҙөгәндәр. Тиккә генә абруйлы, ныҡлы ирҙәр имән, ҡарағай менән сағыштырылмаған. Әҙәбиәттә һомғол, зифа буйлы ҡайындар һылыу ҡыҙҙар итеп һынландырыла.

Репрессия йылдарында, һуғыш ваҡытында, ҡыҙыу нөктәләрҙә тамғалы ҡарағай һымаҡ ир заттарыбыҙҙы әҙ юғалтманыҡ бит. Бөгөнгө көндә ир заттарын, ҡатын-ҡыҙҙарын да аяп тормай, ялмай ғына, атмай ғына һәләк итә.

Ағастарҙың да, кешеләрҙең дә яҙмыштары бер-береһенә оҡшаш шул.

Бөрйәнгә ҡайтҡанда, ҙур-ҙур йөк машиналарына тейәп оҙатылған йыуан-йыуан ҡарағайҙарҙы күреп, тамырҙарынан, ғаиләһенән айырып, сит яҡтарға һөргөнгә ебәрелгән олатайҙарға оҡшатып, йөрәгем һыҡрана. Юғары сифатлы ағастар киҫеп алынған ерҙәргә ҡайын, уҫаҡ һымаҡтары үҫеп сыҡты. Тамғалы ҡарағай кеүек ир заттары юғарыла һанап кителгән сәбәптәр менән һәләк булғас, власты ҡайын - ҡатын-ҡыҙҙар ҡулдарына ала башланы.

Ҡәйүм олатайҙың ҡулъяҙмаларын яҙырҙан алда, үҙе тураһында ла һөйләп китергә кәрәктер, тип уйлайым. Мәҡәләмде яҙғанда, Ҡәйүм олатайҙың улы Сәғитов Әхәт бабай мәрхүмдең, ейәне Мырҙағолов Фәхретдин бабайҙың, килене Хөснитдинова Һәҙиә инәйем мәрхүмәнең һ. б. ауылдаштарымдың хәтирәләренә таяндым.

Сәғитов Әбделҡәйүм Сәғит улы 1876 йылда зәңгәр тауҙар уратып алған хозур тәбиғәтле Ғәлиәкбәр ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Кесе йәштән үк теремек, отҡор, үтә ҡыҙыҡһыныусан, эшһөйәр бала була, аң-белем – мәңгелек ғилем икәнен аңлап, сит яҡтарға китеп уҡыу тураһында эсенән генә хыялланып йөрөй.

Ауылдың дин әһелдәре йәш быуынды: “Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһи – сәләм әйткән: “Бер сәғәт ғилем алыу – төн буйы нәфел намаҙҙары уҡыуҙан хәйерлерәк, бер көн ғилем алыу өс ай ураҙа тотҡандан хәйерлерәк. Ғилем алыу – сауаплы ғәмәл. Һәр көн ниҙер өйрәнергә, белергә кәрәк. Туҡталып ҡалырға ярамай. Ғилеме барҙың телеме бар. Ғилем алған мосолман әжер- сауаптарға ирешә”, – тип өйрәтер булғандар.

Ҡәйүм олатай үҫеп, буй еткергәс, 16-18 йәштәр тирәһендә, атаһына ситкә китеп уҡырға теләүе тураһында әйтә. Кәләш алып, үҙаллы донъя көтөрлөк егетте, уң ҡанатын, кем ете ят ергә ебәргеһе килеп торһон инде, билдәле, атаһы ҡаршы була.

Улының уҡырға булған теләген атайҙың ризаһыҙлығы ла туҡтата алмай. Дәрт биргәнгә дарман бирер, ти. Өйөр айғырын Петровскигә алып барып, ун өс һумға һата ла Стәрлетамаҡта яңыса белем биргән мәҙрәсәгә уҡырға инә Ҡәйүм олатай. Ул юл ыңғайы Әхмәтшаһ хәҙрәттә туҡтап, ҡунып йөрөр булған.

Ул замандарҙа мәҙрәсәләрҙә шәкерттәргә ошондай предметтарҙан дәрестәр бирелеүе билдәле: толкование корана, изречение пророка, законоведение,фараиз, основы законоведения, основы изречения пророка, всеобщаяистория, естествознание, физика и химия, педагогика, алгебра, арифметика, әхлаҡ, русский язык (был мәғлүмәттәрҙе Троицк ҡалаһындағы “Рәсүлиә”мәҙрәсәһендә уҡыған Йыһаншин Сабирйән мулланың шәһәҙәтнамәһенән алдым).

Шулай итеп, олатай, Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә уҡып, белемле кеше булып ауылына ҡайта. Ауылда, яҡын- тирәлә русса яҡшы белгән берҙән-бер кеше була.

Хәкимә өләсәй: - Х ө с н и т д и н ҡ а й н ы м , С а д и ҡ олатайығыҙ, Сәғит олатайығыҙ ауылда иң ҙур кәүҙәле кешеләр ине. Сәғит ҡарт үҙе баһадир кәүҙәле булһа ла, Әбделҡәйүме бәләкәй ине, - тип һөйләр булған ейән-ейәнсәрҙәренә.

Ҡәйүм олатай , С т ә р л е т а м а ҡ мәҙрәсәһенә уҡырға керерҙән алда, иң тәү башланғыс белемде Ғәлиәкбәрҙә алып, һуңынан уҡыуын Көҙәндә, Әхмәтшаһ хәҙрәт мәҙрәсәһендә дауам иткән.

Ғәлиәкбәрҙә лә борон-борондан балаларға белем биреүгә ныҡ иғтибар иткәндәр һәм был эш тейешле кимәлдә юлға һалынған булғандыр, тип уйлайым. Үҙемдең Хөснитдин олатайым, Нәсихә өләсәйем белемле кешеләр булған бит. Элек-электән ауылыбыҙҙа дин әһелдәренең дә күп булыуы шул хаҡта һөйләй.

Ә ҡыҙ бала Нәсихә өләсәйҙе ситкә ебәреп уҡытып ултырмағандар, ул мотлаҡ ауылда белем алған. Борон муллалар – ир балаларҙы, ҡатындары ҡыҙ балаларҙы уҡытҡа ндар.

Уҡытырға урын булмаһа, берәй байҙың өйөндә булһа ла уҡытыу эше алып барылған. Тағы ла ул ваҡытта административ - территориаль бүленеш тә башҡа булған.

Ғәлиәкбәр, хәҙерге ваҡыттағыса, төпкөл ауыл булып иҫәпләнмәгән, оло юл өҫтө булған. Халыҡ Ҡолғона, Маҡар ауылы кешеләре менән тығыҙ аралашып йәшәгән.

Стәрлелә, Хәбибназар, Әхмәтшаһ хәҙрәттәрҙең мәҙрәсәләрендә уҡыған шәкерттәр Ғәлиәкбәр аша үтеп йөрөгәндәр.

Ҡәйүм олатай Алтыншиндар затынан Шәрифә исемле ҡыҙға өйләнеп, матур тормош ҡора. Был татыу ғаиләлә Кәримә, Хаммат, Ғәйшә, Самат, Әхәт, Барый, Ғилминур исемле балалар үҫә.

Алдынғы ҡарашлы, һәр эшкә лә маһир Ҡәйүм олатай ниндәй генә эшкә тотонһа ла, ауылдаштарын хайран иткән. Оҫта тегеүсе булған,өҫтөнә лә кейемде үҙе тегеп кейгән.

Әүжән урыҫтарынан күп итеп картуф алып килеп сәскән. Тире йыйыу буйынса кеше кәрәк булғас, бер ни тиклем шунда тәғәйенләнеп эшләп йөрөй. Аҡыллы ир – ил ағаһы, ти.

Ауылдаштары уға кәңәшкә йөрөгәндәр, олатай уларға кәрәкле документтар әҙерләргә ярҙам иткән, районда русса яҡшы белгән кеше булараҡ, аралаш, алыш-биреш булһа, гел уны йөрөткәндәр.

Бер ваҡыт Әтек, Иҫке Усман башҡорттары менән Кананикольск урыҫтары араһында ер өсөн низағ китә. Ыҙғышты яйға һалыу өсөн, Ҡәйүм олатайҙы саҡыртып алалар.

Олатайыбыҙ барып, халыҡ менән һөйләшеп, бәхәсте Әтек, Иҫке Усман халҡы файҙаһына хәл итеп ҡайта.

Оҫта ҡурайсы булыуы, халҡыбыҙҙың йырҙарын аһәңле, моңло итеп башҡарыуы менән дә дан алған Ҡәйүм олатай аҙан әйтһә, тауышы Таҡыясусаҡ, Суҡмуйыл яҡтарына тиклем яңғырап, ишетелеп, халыҡты Аллаһ йортона әйҙәп, саҡырып торған. Өйө лә мәсет тапҡырында булған.

Киң күңелле, ҡунаҡсыл олатайыбыҙ кеше менән аралашыуҙы яратҡан, йома һайын ҡарттарҙы сәй эсергә саҡырған.

“Йәтимдәр өҫтөнән күҙәтеүсе минең менән йәннәттә булыр”, - тип әйтелә бер хәҙистә. Үкһеҙ етемдәрҙе, Нәжметдин бабай менән Ғәйшә инәй Әминевтарҙы, үҙенә тәрбиәгә алған. Ҡәйүм олатай, был ике етем баланы үҙ балаһы һымаҡ көтөп, эйәле-башлы итеп, мал биреп сығарған.

- А т а - б а б а л а р ы м д ы ң б о р о н - борондан йор һүҙле, шиғриәткә ғашиҡ кешеләр булыуҙары һоҡландыра. Олатайҙарҙың ил эсендә барған сетерекле хәл-ваҡиғалар, ҡыҙыҡлы хәлдәргә тарыған ауылдаштары тураһында сығарған шиғырҙары әле һаман да халыҡ хәтерендә һаҡланып ҡалған. Ул замандарҙа, етешһеҙлектәр күрһәтелеп, шиғыр теленә эләгеү бик оят һыналған, сөнки ул әҫәрҙәр онотолмаған, телдән-телгә һөйләнеп, тирә-яҡҡа таралған, быуындан-быуынға күсә килгән.

Ҡәйүм олатай ҙа шиғыр сығарырға бик оҫта булған. Уның үткер теленә эләгеүҙән кешеләр ҡурҡып торғандар.

Бер ваҡыт олатай ҡунаҡҡа барған да,ауырыйым, тип ятҡан да ҡуйған, ти. Саҡырған кешеләрҙең икмәктәре бик ҡаты булған икән. Балта менән сабып ҡарай, Бысаҡ менән телеп ҡарай Беҙҙең ҡоҙа Мырҙабай. Ни эшләргә лә белә алмай,- тип шиғыр сығарып, хужаларҙың ағас көрәктәренә яҙып китә.

Шәмиғолов Шәкир тигән кеше ике әбейе була тороп, тағы ла бер татар әбейе алып ҡайтҡан. Уға ла ошондай шиғыр йәбешеп ҡалған: Шәкир ағай бисәләре Ике башҡорт, бер татар. Яңы иген өлгөргәнсе аҫрауы бик хәтәр.

1914 йылғы Ватан һуғышына арнап сығарған бәйете:

Бисмилла тип башлайым мин

Һәр бер эште иң башта.

Германия иғлан итте

Россияға һуғышты.

Ҡайһынығыҙ ағай-эне,

Ҡайһынығыҙ ҡоҙалыр.

Беҙҙе былай йөрөткән

Бәндә түгел, хоҙайҙыр.

Беҙҙең йөрөгән еребеҙ

Эйек менән Ҡола(а)т.

Өйгә ҡайтып тороп булмай,

Ебәрәләр ҡыуалап.

Ҡыҙыл билет иғлан итеп,

Урамдарға ҡаҡтылар,

Запастарҙың йөрәгенә

Ҡайғы уты һалдылар.

Аҙашып ҡалған ҡоштар кеүек

Ҡысҡырыша балалар,

Атайҙарыбыҙ ҡайҙа, тиеп,

Йөрәккә ут һалалар.

И л е б е ҙ ҙ ә б а р ғ а н ф а ж и ғ ә л е ваҡиғалар: граждандар һуғышы, берсә аҡтарҙың, берсә ҡыҙылдарҙың баҫып кереп, халыҡтың барлы- юҡлы ғына ризығын талап-тартып алып хәлһеҙләндереүҙәре, аслыҡ ауылыбыҙҙы урап үтмәгән. Бик күп кешеләр аслыҡтан ҡырылған.

Үлгәндәрҙе ерләрлек тә хәлдәре булмаған ауылдаштарымдың мәйеттәрен бер урынға өйөп һалып торғандар. Һуңынан илле-алтмыш кешенең бөтәһен бергә Уҫағуй йылғаһы буйына туғандар ҡәберлегенә ерләгәндәр.

Ғәзиз яҡындарыбыҙ ерләнгән был ҡәбер ауылыбыҙ халҡының дәһшәтле, фажиғәле яҙмышының шаһиты икәнен белһен, онотмаһын, был матур тормоштоң еңелдән генә бирелмәгәнен иҫендә тотһон ине йәш быуын. Шул ауыр йылдарҙа беренсе ауыл советы рәйесе вазифаһын Әминев Абдрахман олатай башҡарған, секретаре булып Ҡәйүм олатай эшләгән. (Дауамы бар).

КҮҢЕЛ ЙӘДКӘРЕ «Тамғалы ҡарағай» яҙмышы Шәғүрә ӘХМӘҘИЕВА.