Мәһәҙей ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары

Викидәреслек проектынан
Перейти к навигации Перейти к поиску
Википедияла

Мәһәҙей ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары

Мәһәҙей ауылы—Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы ауылдарының береһе.

Ҡорлаҡты йылғаһы[үҙгәртергә]

Был йылға тау башында (силос соҡороноң аҫ яғында) башланған урынынан ике саҡырымдай ер өҫтөнән аға. Шунан сума ла, саҡырым ярым үткәс, тағы ер өҫтөнә урғылып сығып, Ирәле үҙәге буйлап, түбәнгә аға. Ошо ер өҫтөнән түбән яҡта аҡҡан өлөшөн генә Ҡорлаҡты йылғаһы тип йөрөтәләр. Аҙаҡ бер моронға барып төртөлә яҙып, Әүжән яғына ҡарап аға. ("Таң" гәзите, Фәнүзә Ишбаева)

Оролоҡарағай яланы[үҙгәртергә]

("Таң" гәзите, СӘЙҘӘ СӘЙӘХОВА)

Был ерҙәрҙә элек ҡарағайлыҡ урманы булған. Ағастарында ҡош-ҡорттар һайраған, бала сығарған. Урман хужалары -айыуҙар йөрөгән, төлкө, ҡуян, терпе һәм башҡа бик күп урман йәнлектәре йәшәгән. Әкренләп һомғол ҡарағайҙарҙы ҡырҡып бөткәндәр. Йәнлектәре, ҡоштары ла, икенсе ерҙәрҙе төйәк итеп, ташлап киткәндәр. Тик, нисектер, бер нисә ағас араһында ороһо булған мөһабәт ҡарағай ултырып ҡалған. Шуға ла был яланға Оролоҡарағай исеме бирелгән.

Алтымөйөш яланы[үҙгәртергә]

("Таң" гәзите, СӘЙҘӘ СӘЙӘХОВА)

Элек Мәһәҙей ауылы менән Ҡағы ауылы араһында ауылдар булған. Хәҙерге Алтымөйөш яланында бер ауыл булып, халыҡ йәшәгән. Ундағы халыҡты урыҫ халҡы бик ыҙалатҡан. Уларҙың малдарын талап алып киткәндәр. Башҡорт халҡы уларға ҡаршы торған. Шулай бер көндө урыҫтар, был ауылдың ерҙәрен тартып алыу өсөн, һөжүм иткәндәр, ауылдарын яндырғандар. Халыҡ ауыл төпкөлөнә ҡасҡан. Ундағы өйҙәрҙән алты мөйөшлөһө генә ултырып ҡалған. Шунан башлап был тирәне Алтымөйөш яланы тип йөрөтә башлағандар.

Ирек ҡотоғо[үҙгәртергә]

("Таң" гәзите, СӘЙҘӘ СӘЙӘХОВА)

Был хәл һуғыштан һуң булған. Заманалар ауыр, аслыҡ, яланғаслыҡ. Халыҡ "таяҡ"ҡа эшләгән ваҡыт. Эш нормаһын үтәһәң, аҙыҡ була, үтәмәйһең икән - һорама. Ҡатын-ҡыҙҙарға бигерәк тә ауырға тура килгән, сөнки ир-егеттәрҙең күбеһе һуғыштан әйләнеп ҡайтмай, ҡул көсө етешмәй.

Шулай бер ваҡыт эш өҫтөндә Хөснә исемле инәй ауырып китә һәм ир бала донъяға килә. Эргәлә генә ҡотоҡ була. Тыуғас та баланы ҡотоҡ һыуына йыуындыралар һәм Ирек тип исем ҡушалар. Хәҙер ҡотоғон Ирек ҡотоғо тип йөрөтәләр. --Киндерҙебуй== ("Таң" гәзите, СӘЙҘӘ СӘЙӘХОВА)

Ул ерҙә элек-электән киндер үҫкән. Ауыл халҡы киндерҙән кейем-һалым, тирүгә һ.б. эшләгән. Ундағы үҙәк бик оҙон һуҙылған. Шуға ла халыҡ был үҙәкте киндер буйы йәки Киндерҙе буйы (Киндерҙебуй) тип йөрөтә башлаған икән. •

Арҡа буйҙары[үҙгәртергә]

("Таң" гәзите, СӘЙҘӘ СӘЙӘХОВА)

Ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған һәр тарих ҡомартҡыға бәрәбәр. Боронғолар емеш-еләк йыйыу, һунарсылыҡ итеү өсөн күсеп йөрөгәндәр. Хәлһеҙерәктәрен йөкмәп алып йөрөр булғандар. Был күренеш "арҡалап йөрөтөү" тип аталған. Хәҙер ҙә ололар һөйләшеүендә шундай һүҙбәйләнештәр бар. Мәҫәлән, "атаһына арҡалана", "туғандарына арҡалана" һ. б.

Мәһәҙей ауылы халҡы ауылдың көнбайыш өлөшөндәге тау һырттарын Арҡа буйҙары тип йөрөтә. Аслыҡ йылдарында ауыл халҡы был ерҙәрҙең үләндәре, еләк-емеше, бәшмәге менән туҡланған, йылынырға утынын ташыған. Ҡыҫҡаһы, ошо тау буйҙарының байлығына таянып, арҡаланып көн күргән.

С. СӘЙӘХОВА, Мәһәҙей мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте укытыусыһы. Исемдәр тарих һөйләй